روانشناسی تربیتی

روابط میان فردی
نویسنده : جمال عاشوری - ساعت ٩:٥٥ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۱٠
 

روابط میان فردی یکی از مباحث روز می باشد.


 

مقدمه:

ما بخش عمده ای از زندگی خود را در ارتباط با دیگران سپری می کنیم و یا در فکر آن به سر می بریم که ارتباطات موثری داشته باشیم. مهم ترین ابزار ارتباط زبان است، اما اولین ابزار ارتباط میان فردی لبخند اجتماعی است که بین هفته دوم تا هشتم ابراز می شود (زیو، 2010).

انسان موجودی اجتماعی است به همین خاطر به روابط بین فردی نیاز دارد. سلامتی روان ما هم بستگی کاملی با کیفیت روابطمان با دیگران دارد. بسیاری از دانشمندان یکی از شاخص های سلامتی را میزان برقراری و حفظ روابط و تشریک مساعی با دیگران ذکر می کنند. افرادی که در این نوع روابط دچار مشکل هستند، اغلب دچار اضطراب های بیهودگی و انزوای روز افزون می شوند. به همین دلیل برای دور ماندن از رنج و تنهایی و کسب محبت مجبور به برقراری روابط انسانی موثر و مفید هستیم (شاملو، 1385؛ احمدوند، 1386).

روابط میان فردی در کامیابی ما در رشد و توسعه اجتماعی و ساخت هویت مثبت ضروری است. در ادامه بحث با تعریف روابط بین فردی، مهمترین انواع روابط بین فردی (روابط خانوادگی، همسالان و عشقی)، مهارت اساسی در روابط بین فردی و بیست راهکار برای تقویت روابط بین فردی آشنا خواهیم شد.

 

تعریف روابط بین فردی:

برای تعریف روابط بین فردی ابتدا لازم است ارتباط را به صورت مختصر تعریف کنیم. ارتباط عبارتست از انتقال مفاهیم یا معانی یا پیام از شخصی به شخص دیگر و هر قدر میزان انتقال پیام دقیق تر و روشن تر باشد ارتباط موثرتر است.2 نوع ارتباط داریم که عبارتند از: ارتباط کلامی و ارتباط غیر کلامی (شعبانی، 1386).

ارتباط کلامی تمامی جنبه های گفتار و ابزارهای کلامی را شامل می شود که در آن چگونگی صحبت کردن از جمله سرعت کلام، تن صدا و آهنگ صدا مطرح می شود. اما ارتباط غیر کلامی به سایر فعالیت هایی گفته می شود که کارکرد ارتباطی دارند مثل حالت چهره، ژست ها، حرکات بدنی، نحوه لباس پوشیدن و غیره که در یک کلام به آن زبان بدن(body language) می گویند (کرمی، 1387).

در یک ارتباط 55 درصد انتقال اطلاعات از طریق زبان بدن و 45 درصد ار طریق پیام کلامی است.که از این 45 درصد تنها 7 درصد از طریق کلمات و 38 درصد مابقی از طریق سرعت کلام، تن صدا و آهنگ صدا انتقال می یابد (همان منبع).

روابط بین فردی فرآیندی است که در آن یک فرد اطلاعات و احساسات خود را از طریق پیام های کلامی و غیر کلامی به یک فرد یا افراد دیگر می رساند. این توانایی موجب تقویت رابطه گرم و صمیمی با دیگران، حفظ و ارتقای سلامت روانی، قطع روابط ناسالم، حل مسائل و مشکلات خود با دیگران و رفع تضادها و تعارض ها می شود. همچنین در این گونه روابط نقش گیرنده و فرستنده پیام به طور مداوم جا به جا می شود. روابط میان فردی یک تعامل گزینشی و نظام مند منحصر به فرد و روبه پیشرفت است که موجب خلق معانی مشترک بیت آنها می شود (کربلایی و همکاران، 1385).

وردی (1383) به این نتیجه رسیدند که آموزش مهارت های زندگی باعث بهبود روابط میان فردی آنها با یکدیگر و با والدین می شود.

افرادی که دارای دلبستگی ناایمن اجتنابی پایین بودند نسبت به کسانی که دلبستگی ناایمن بالا بودند بیشتر برای کنترل پریشانی و اضطراب بر گروه های به گروه های اجتماعی می پیوندند. به نظر می رسد احساس غربت مخزن ارتباطات اجتماعی است (ویلدشات، سدیکیدز، رولتج، ارند و کوردارو، 2010).

دو مطالعه طولی در مورد تازه دامادها نشان داد افرادی که از روش های ارتباطی منفی و غیر مستقیم استفاده می کردند در برقراری روابط بین فردی مشکل داشتند. تمایل همسر به عیب جویی، فرمان دادن و طرد کردن همسر کاهش رضایت زناشویی را پیش بینی می کرد (مک نولتی و راشل، 2010).

تفاوت بین تنهایی افراد و ارتباط آنان در شبکه های اجتماعی هنوز به طور کامل شناخته نشده است. اما به طور خلاصه نتایج پژوهش ها نشان داد گاهی تنهایی ممکن است در گروه اتفاق بیفتد مثل حضور نامناسب افراد در شبکه های اجتماعی و همچنین تنهایی برای دوستان نسبت به اعضای خانواده و برای زنان نسبت به مردان بیشتر است(کاسیپو، فولر و کریستاکیز، 2009).

 

مهمترین انواع روابط بین فردی:

مهمترین انواع روابط بین فردی شامل روابط خانوادگی، روابط همسالان، روابط عاشقانه هستند.

روابط خانوادگی:

روابط خانوادگی یکی از مهم ترین انواع روابط بین فردی است. محییط های خانوادگی به عنوان اولین محیط تربیتی فرد و عامل بسیار موثر بر رشد وی است. تاثیر خانواده از زمان بسته شدن سلول نطفه بر فرد آغاز و در تمام طول زندگی وی ادامه می یابد. هرگونه بی توجهی و سستی در تربیت کودک، عواقب ناگواری برای او بوجود می آورد. به عبارتی می توان گفت رفتار هر فرد، واکنشی به رفتار والدین و محیط تربیتی او است. تجارب تلخ دوره کودکی موجب بوجود آمدن مشکلات رفتاری از قبیل پرخاشگری، افسردگی، طلاق، بزهکاری و غیره می شود (وکیلیان و کرباسی، 1388).

والدین نه تنها از طریق انتقال ژنتیک بلکه از طریق آشنایی کودک با زندگی جمعی و فرهنگ جامعه نقش موثری دارند. همچنین موقعیت اجتماعی خانواده، وضع اقتصادی آن، عقاید، آداب و رسوم، آرزوهای والدین، شیوه های فرزند پروری،  سن اولیا و فرزند چندم خانواده بودن افکار و روابط آتی کودک را تعیین می کند (احمدوند، 1386).

میزان تاثیری که خواهران و برادران در رشد اجتماعی کودک دارند به عواملی از قبیل: جنس کودک، جنس خواهر و برادر، چندمین فرزند خانواده بودن، فاصله سنی کودک با خواهر و برادر و تعداد کودکان در خانواده بستگی دارد. کودکان خردسال بیشتر گرایش دارند از خواهر و برادر بزرگتر از خود تقلید کنند. پژوهش ها نشان داده پسرهایی که برادران بزرگتری دارند علایق مردانه بیشتری دارند تا دخترانی که خواهران بزرگتر دارند. همچنین دخترهایی که برادران بزرگتر دارند پرخاشگرتر و جاه طلب تر از دخترهایی هستند که خواهر بزرگتر دارند. کودکان به هنگام کنش متقابل با خواهر و برادر الگوی وفاداری، کمک کردن به دیگران، برقراری روابط موثر و مفید را در کنار اختلاف ها، تسلط جویی ها و رقابت ها می آموزند (شاملو، 1385).

 روابط همسالان :

برخلاف روابط کودک با خانواده، رابطه با دوستان و همسالان، رابطه ای مبتنی بر تساوی و تفاهم است. برخی از جامعه شناسان و روانشناسان معتقدند تاثیر همسالان عمیقتر از تاثیر بزرگسالان در کودکی و به ویژه در نوجوانی است. زیرا فاصله سنی زیاد باعث ایجاد روابط تلقینی و تحمیلی می شود. اما چیزهایی که کودکان از همسالان یاد می گیرند از طریق تعامل و تفاهم است. کودک و نوجوان بسیاری از مهارت های اجتماعی و هنجارهای جامعه از جمله الگوی همکاری، دوستی، روابط متقابل، کسب رضایت و حل مسئله را از طریق سرمشق دهی و سرمشق گیری یاد می گیرد. همچنین ارتباط با همسالان موجب تغییر یا تحکیم نگرش های قبلی کودک و یا ایجاد رفتارهای جدید می شود (شفیع آبادی، 1387).

گروه همسالان با هر یک از اعضای خود شرط می کند که نسبت به گروه مخلص و پاک دامن باشند و از هر نوع سخن چینی و جاسوسی خودداری کنند، به گروه و ارزش های آن احترام بگذارند و در صورت لزوم به آن کمک کنند، کینه توز نباشند و به حکمرانی و سوء استفاده از گروه نپردازند. کودک مجبور است برای برقراری ارتباط با گروه مرتب رفتار خود را مورد ارزیابی قرار دهد و در برقراری رابطه رفتارهای موثر و مفید نشان دهد و از بروز رفتارهای ناخوشایندی که باعث طرد او از گروه می شود جلوگیری کند (شفیع آبادی، 1387 ؛ سیف، کدیور، کرمی نوری و لطف آبادی، 1387).

 روابط عشقی:

تعاریف زیادی از عشق شده است به نظر می رسد تعدد تعریف عشق تا اندازه ای به این واقعیت برمی گردد که عشق یک حالت واحد و تک بعدی نیست بلکه پیچیده و چند بعدی است که افراد آن را در انواع روابط تجربه می کنند. ما واژه عشق را برای توصیف روابط متنوعی از قبیل، رابطه عشاق، زوج های مزدوج، والدین و فرزندان و دوستان نزدیک به کار می بریم (سید محمدی، 1387).

با توجه به این پیچیدگی روانشناسان اجتماعی، رویکردهای گوناگونی برای طبقه بندی عشق ایجاد کرده اند. مثلا زیک روبین معتقد است دوست داشتن با تمجید، تحسین و محبت همراه است. اما عشق در بردارنده احساسات نیرومند وابستگی، صمیمیت و یک نگرانی عمیق برای بهورزی معشوق است. همچنین رابرت استرنبرگ مثلث عشقی را مطرح  می کند که دارای سه وجه صمیّمیت (نزدیکی)، اشتیاق (هیجان)، و تعهد (با هم بودن) است. او با ترکیب این سه وجه در مجموع شش نوع عشق را مطرح می کند و عشق کامل را عشقی می داند که ترکیبی از این سه وجه باشد (همان منبع).

 

مهارت های اساسی در روابط بین فردی:

در روابط بین فردی مهارت های زیادی موثر هستند که در زیر تحت 2 عنوان کلی مهارتهای کلامی و غیر کلامی می آوریم. وقتی در جریان یک ارتباط پیام ها به صورت رمز کلامی انتقال می یابند به آن ارتباط کلامی گویند که مهمترین مهارت های ارتباط کلامی شامل سوال کردن، تایید کردن، تحسین کردن و تعبییر و تفسیر کردن است. اما هرگاه پیام به صورت علایم یا رمز های غیر کلامی انتقال یابد به آن ارتباط غیر کلامی گویند که مهمترین مهارت های ارتباط غیر کلامی شامل تکان دادن سر، حالات چهره و تماس چشمی مستقیم است (شعبانی، 1386).

ارتباط غیر کلامی خود اثر یک پیام را دارد، در واقع ناتوانی یک فرد در تحول سیستم ارتباط غیر کلامی از طریق دریافت نشانه های دیداری تاثیر عمیقی بر تعاملات بین فردی دارد و وی را نه تنها در دریافت یا تفسیر زبان کلامی بلکه در بیان آنچه که به دیگران می گوید دچار مشکل می سازد (ساجدی و همکاران، 1387).

نکته قابل توجه این که در یک رابطه موثر باید هم مهارت کلامی و هم مهارت غیر کلامی را به نحو احسن به کار ببریم و این مهارت ها مهم ترین عوامل تاثیر گذار در روابط بین فردی هستند.

1-                       مهارت های کلامی:

سوال کردن: سوال کردن یعنی جستجو کردن و بیرون کشیدن نکات مبهم، سوال کردن نشانه این است که به صحبت های شنونده گوش می دهیم و صحبت های او توجه ما را جلب کرده است.

تایید کردن: تایید کردن یکی از مهارت های کلامی است که نشانه موافقت با اعمال و گفتار طرف مقابل است. بله، درسته، همین طور است نمونه هایی از تایید هستند.

تحسین کردن: تحسین مانند تایید کردن است اما هدف تقویتی آن فراتر از تایید است. آفرین و چه جالب است نمونه هایی از تحسین هستند.

تعبیر و تفسیر کردن: تفسیر یعنی مطالب گوینده را با استفاده از خزانه لغات شخصی بیان کردن و با این کار مطمئن می شویم سخنان گوینده را به طور کامل متوجه شده ایم و  همچنین نشان می دهیم که در طول تعامل با دقت به سخنانش گوش داده ایم.

2-                       مهارت های  غیر کلامی:

 تکان دادن سر: تکان دادن سر نشانه توجه به گفته های طرف مقابل است که این مسئله باعث تشویق گوینده به ادامه گفتگو و تعامل می شود (کرمی، 1387).

حالات چهره: حالات چهره بیانگر هیجانات درونی ما می باشد که نسبت به صحبت های شخص مقابل ابراز می کنیم مانند بالا انداختن ابروها که نشانه تعجب و علاقه مندی شنونده است. هر زمان که امکان داشته باشد از جهش ابرو استفاده کنید و همیشه به جهش ابروی دیگران پاسخ دهید، مگر اینکه خودتان بخواهید بی محلی یا خصومت نشان دهید (همان منبع).

تماس چشمی مستقیم: تماس چشمی مستقیم نشانه توجه به گفته های طرف مقابل است. پس از یک ارتباط چشمی 5 ثانیه ای، ارتباط چشمی خود را به سمت پایین قطع کنید. این امر نشان می دهد شما به صحبت های او علاقه مند هستید. اما اگر نگاه خود را به طرفین یا به سمت بالا قطع کنید باعث تشویش گوینده و بی علاقگی شما به صحبت های او می شود. همچنین تماس چشمی طولانی مدت نشانه خصومت است و در گوینده یک حالت تدافعی بوجود می آورد (همان منبع).

 

بیست راهکار برای تقویت روابط بین فردی

1)                       در یک ارتباط شروع خوبی داشته باشیم مثلا با یک سلام و احوالپرسی گرم و یا فشردن دست طرف مقابل.

2)                        در برقراری ارتیاط به شخصیت افراد توجه کنیم و متناسب با شخصیت افراد رفتار کنیم مثلا نحوه ارتباط ما با کودکان، همسالان، بزرگسالان، سالخوردگان و بیماران باید متفاوت با یکدیگر باشد..

3)                        هنگام صحبت کردن هرگز سخنان یکدیگر را قطع نکنیم.

4)                       برای تقویت رابطه از پرگویی و پراکنده گویی اجتناب کنیم.

5)                        هنگام ارتباط از گوش دادن فعال که نیازمند کسب مهارت بوده و نیازمند انرژی است استفاده کنیم.

6)                        هنگام ورود به مکان های جدید ابتدا به دنبال افراد آشنا و سپس افرادی را جستجو کنیم که با آنان راحت تر ارتباط برقرار می کنیم.

7)                        برای ادامه یک ارتباط از تایید و تحسین مناسب و به جا استفاده کنیم.

8)                        از تحقیر، توهین و تحقیر دیگران خودداری کنیم.

9)                        درصورت قطع ارتباط تنها دیگران رامقصر ندانیم و برای ارتباط مجدد پیش قدم شویم.

10)  هنگام صحبت کردن از قضاوت در مورد گفته های گوینده پرهیز کنیم مثلا به جای استفاده از عبارت اگر این را نمی گفتی، تقصیر خودت بود و غیره از عبارت بهتر است مسئله را یک بار دیگر مرور کنیم استفاده کنیم.

11) برای مقابله با کمرویی و خجالت افراطی از افراد آگاه و متخصص (مشاور و روانشناس خبره) کمک بگیریم.

12)  با احترام به دیگران احترام به خود را تضمین کنیم.

13) با برقراری ارتباط موثر و مفید در خانواده الگوی مناسبی برای افراد دیگر باشیم.

14) در صورت روبرو شدن با نظر مخالف دیگران بهتر است با صبر و بردباری برای تداوم رابطه بین فردی تلاش کنیم.

15) در مواقع عدم امکان ارتباط حضوری از سایر وسایل ارتباطی مانند تلفن زدن، پیامک زدن و غیره در تقویت ارتباط مناسب خود با دیگران تلاش کنیم.

16) با شرکت در مراسم های اجتماعی، تفریحی و مذهبی در تقویت ارتباط خود با دیگران تلاش کنیم.

17) با آگاهی از حقوق خود و دیگران در روابط بین فردی از سوء ‌استفاده های احتمالی جلوگیری کنیم.

18) توانمندی ها و مهارت های ارتباطی خود را شناخته و آنها را برجسته نماییم مثلا توانایی شوخی و طنز به جا و مناسب.

19) افراد خانواده خود و دیگران را با اسم کوچک و صفت های زیبا صدا بزنیم مثل پسرم، عزیزم، دختر گلم، همسر خوشگلم و غیره.

20) شنونده خوبی برای دیگران باشیم و آنها را تشویق به گفتگو کنیم.

 

منابع:

1.                       احمدوند، محمد علی (1386)؛ بهداشت روانی. تهران: انتشارات پیام نور.

2.                       الیوت، ارونسون (1386)؛ روانشناسی اجتماعی. ترجمه حسین شکرکن، انتشارات رشد.

3.                       حسینی، علی (1387)؛ نقش خانواده، مدرسه، همسالان و رسانه های گروهی در رفتار نوجوانان پسر مشهد. فصل نامه علمی پژوهشی دانشگاه تبریز.

4.                       دوان، پی شولتز و سیدنی، الن شولتز (1387)؛ نظریه های شخصیت. ترجمه یحیی سید محمدی، نشر ویرایش.

5.                       ساجدی، سهیلا؛ آتش پور، سید حمید؛ کامکار، منوچهر و صمصام شریعت، محمد رضا (1387)؛ تاثیر آموزش مهارت های زندگی بر روابط بین فردی، عزت نفس و ابراز وجود دختران نابینا. دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی، سال یازدهم، شماره سی و نه، بهار 1388.

6.                       سیف، سوسن؛ کدیور، پروین؛ کرمی نوری، رضا و لطف آبادی، حسین (1387). روان شناسی رشد؛ تهران، انتشارات سمت.

7.                       شاملو، سعید (1385)؛ بهداشت روانی. تهران: انتشارات رشد.

8.                       شعبانی، حسن (1386)؛ مهارت های آموزشی و پرورشی (روشها و فنون تدریس). تهران: انتشارات سمت.

9.                       شفیع آبادی، عبداله (1387)؛ پویایی گروه و مشاوره گروهی. تهران: انتشارات رشد.

10.                 کربلایی اسماعیلی، حمیدرضا؛ انوری، قدسی؛ نجورابی، نوشین و خواجه حسین، حمداله (1385)؛ بررسی میزان اثربخشی آموزش مهارت های زندگی در تغییر نگرش نوجوانان دارای معلولیت. اصفهان: بهزیستی.

11.                 لوئیس، دیوید (1387)؛ زبان بدن راز موفقیت. ترجمه جالینوس کرمی، نشر مهر جالینوس.

12.                 وردی، مینا (1383)؛ بررسی تاثیر آموزش مهارت های زندگی بر ابراز وجود، عزت نفس و روابط میان فردی در دانش آموزان دختر ناحیه یک اهواز. شورای تحقیقات سازمان آموزش و پرورش استان خوزستان.

13.                 وکیلیان، منوچهر و کرباسی، منیژه (1388)؛ مقدمات راهنمایی و مشاوره. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.

1.    Cacioppo, J. T; Fowler, J. H & Christakis, N. A. (2009). Alone in the crowd: The structure and spread of loneliness in a large social network. Journal of personality and social psychology. Vol 97(6), 977-991.

2.    McNulty, J. K; Russell, V. M. (2010). When negative behaviors are positive: A contextual analysis of the long-term effects of problem-solving behaviors on changes in relationship satisfaction. Journal of personality and social psychology. Vol 98(4), 587-604.

3.    Wildschut, T; Sedikides, C; Routledge, C; Arndt, J & Jamie, C. F. (2010).  Nostalgia as a repository of connectedness: The role of attachment-related avoidance. Journal of personality and social psychology. Vol 98(4), 573-586.

4.    Ziv, A. (2010). The social function of humor in interpersonal relationships. Journal of springer science & Business media, 47, 11-18.